ابتدائا از تمامی دوستان به خاطر اطاله کلام در این پست عذرخواهی می کنم و امیدوارم با توجه به موضوع مورد بحث ، عذر مرا بپذیرند . (1)

مقدمه :

از آن هنگام که آوازه گفتمان جدید بشر تحت عنوان مدرنیته در جهان پیچید تا به حال ، به جرات می توان ادعا کرد که هیچ ملت و یا دولتی از برکات و یا مضرات آن در امان نمانده است . مدرنیته به فراخور اقتضائات هر ملت و تمدن و فرهنگی به شیوه ای در آن بافت فرهنگی نفوذ کرده و به گونه ای بعضا منحصر به فرد از بطن آن بیرون آمده و خودی نشان داده است .

اما به هر روی ، آن چه این روزها با نام گفتمان مدرنیته شهرت یافته است دارای اصول و مبانی و پایه ها و نمود های بیرونی ای است ؛ از انسان گرایی گرفته تا تکنولوژی ، از فردگرایی تا سکولاریسم ، از اصالت تجربه و علم ناشی از آن تا لیبرالیسم و ...

اما آن چه بیش از همه در این میان مورد توجه قرار گرفته و به نوعی جوهره مدرنیته نامیده می شود ، « عقل خود بنیاد » می باشد . اصالت بخشیدن به عقل و البته خود بنیادی آن را شاید بتوان پایه و اساس مدرنیته دانست .

همان گونه که پیش تر نیز گفته شد نه گفتمان نوظهور مدرنیته توانست از تاثیرات سنت های بومی و مذهبی بر خود جلوگیری نماید و نه سنن مختلف توانستند خود را در برابر هجوم بی امان تفکر جدید مصون بدارند .

... و این چنین شد که یکی از دغدغه های اصلی و مخاطرات ذهنی اکثر اندیشمندان قرون اخیر را بحث و

بررسی پیرامون شناخت سنت و مدرنیسم و بررسی جایگاه هر یک و البته نحوه برخورد و تعاملشان با هم تشکیل می داد .

در ایران چه گذشت ؟

اما آنچه در ایران با اولین شکست های لشکر قاجار لمس شد و سپس با دیکتاتوری رضاخانی و بعد از آن با سیاست های خاص حکومت محمدرضا پهلوی ، به نحوی به تزریق آن اهتمام ورزیده شد و اکنون نیز نمود فعلی آن در معرض دید عام می باشد ، چیزی است که شاید بتوان نام آن را مدرنیته ایرانی گذاشت . یک مدرنیته ظاهری و دست و پا شکسته و بی پایه و اساس و البته در عین بی توجهی به سنن گذشته . ( البته متاثر از سنن بوده است اما هنوز که هنوز است ما نشانی از هم زیستی این دو نمی بینیم ؛ یا به بیان خودمانی تر " کنار آمدن این دو با هم " )

جدای از نمود بیرونی به اصطلاح مدرنیته در ایران ، ورود آرام آرام آن به کشور واکنش های متفاوتی را در میان اندیشمندان در پی داشت ... واکنش هایی متفاوت ، متعارض و البته بعضا باز هم متاثر از همان فضا و اندیشه غربی . در میان واکنش های متفاوتی که در قرن اخیر در قبال این مساله از سوس متفکرین ایرانی گرفته شد ، شاید بتوان دسته بندی هایی البته نه چندان دقیق و علمی را انجام داد : ( من البته دراین جا تنها به ذکر نویسنده یا اندیشمندی از هر دسته اکتفا نموده و از ارائه تعریف و شرح پرهیز می کنم )

1-اندیشمندان طرفدار مدرنیته : در این دسته می توان اشخاصی با طرز فکر بسیار متفاوتی را مشاهده نمود اما شاید بتوان از افرادی چون فروغی ، ملکم خان و ... در گذشته و افرادی چون جهانبگلو ، قادری و دیهیمی و امثالهم در شرایط امروز نام برد . وجه مشترک اینان ، صرفا جانب داری ایشان از مدرنیته در نزاع سنت و مدرنیته می باشد وگرنه در این میان فی المثل فردی سوسیالیست و دیگری لیبرابست است و ...

2- سنت گرایان : سید حسین نصر و ...

3- بنیاد گرایان : شاید بتوان گفت امثال قطب ها و نمونه کنونی اما بی نام و نشانش مهدی نصیری

4- روشنفکران دینی : همانند دکتر سروش و کدیور ( البته افکار چندی پیش تر آنها ) . البته در این دسته نیز اختلافات بسیاری دیده می شود ؛ سوسیالیست هایی چون رفیعی و پیمان و لیبرالیست هایی چون بازرگان و یزدی و پاره ای از متفکرین پیرو اندیشه های شریعتی ( که البته از پاره ای از جهات با هیچ کدام دیگر قابل مقایسه نیستند ) مانند علیجانی و پدرام و منوچهری و ...

5- نواندیشان دینی : شاید از دید بسیاری از صاحب نظران ما بین گروه حاضر و گروه فوق الذکر تفاوت چندانی وجود نداشته باشد اما از دید این جانب ، تفاوت چنان است که قائل به مجزا بودن آنها شد . در این گروه شاید بتوان از شخصیتی چون محقق داماد و قابل و ... نام برد . در کل گروهی به مانند مجمع محققین و مدرسین می تواند نمونه خوبی از این دسته باشد .

6- مروجین اندیشه های موسوم به هایدگری : سید احمد فردید و رضا داوری اردکانی . ( گرچه از دید نگارنده سخنیت چندان زیادی میان این اندیشه ها و تفکرات هایدگر وجود ندارد ) (2)

آن چنان که گفته شد اندیشه های فوق الذکر ، هر کدام به شکلی به دنبال حل و فصل نزاع دیرینه سنت و مدرنیسم بوده و در این میان یکی به دنبال سنت و دیگری به دنبال مدرنیته و بعضی هم به دنبال آشتی این دو و البته گروهی هم در پی ارائه تفسیر به روز و مدرن از سنت و ... بوده اند . در واقع هر کدام از اندیشمندان نام برده شده به نوعی در تلاش برای پاسخ گویی به این سوال مهم قرن اخیر بوده اند که : « آیا سنت و مدرنیسم سر سازگاری دارند ؛ اگر آری چگونه و اگر نه می بایست جانب کدام یک را گرفت ... »

سنت و مدرنیسم :

من به شخصه خود هرچه در میان آثار و نوشته ها و اظهارنظرات علمای گوناگون که سعی در ایجاد پلی میان این دو داشته اند ، جست و جو کردم ، به توجیه عقل پسند و منطقی در این باره نرسیدم ؛ عده ای می گویند باید اصول و بنیادها را حفظ کرد و در مابقی به سراغ مدرنیته رفت ، عده ای می گویند می بایست سنت و دین را به گفتمانی هم شان مدرنیته تقلیل داد و بعد جدال این دو گفتمان را به نظاره نشست و ماحصل را استفاده کرد ، عده ای قائل به تفکیک بخش های گوناگون شده و در ضمن این که به مدرنیته حق می دهند که به امور دنیوی و مادی بپردازد ، آن را از اظهار نظر در امور قدسی منع می نمایند ، و دست آخر عده ای به دنبال تفسیر به روز از دین بر می آیند . ( که بعضی به مزاح این کار را ارائه قرائت مدرن از سنت نامیده اند )

اما هم چنان که در بالا نیز اشاره کردم ، به شخصه دلیل و توجیه و استدلال کافی و البته نظام مدون و یک دست و منطقی در این قبیل نظریات پیدا نکردم . در مباحثات شخصی نیز که با اساتید این قسم تفکرات می داشتم هیچ گاه شخصا قانع نشده و باز دلیل و مدرکی بر عدم امکان تحقق این امر ارائه می کردم . ( البته در حد سواد و اطلاعات ) شاید دلیل این امر ( عدم امکان تلفیق سنت و مدرنیته ) را بتوان در جوهره گفتمانی هر دو جست وجو کرد ؛ از یک سو مدرنیته بر خود بنیادی و اصالت عقل و انسان پای می فشارد و از سوی دیگر سنت دینی بر خدابنیادی و توحید اصرار می ورزد ، مدرنیته به روایتی مرگ خدا را اعلام می کند و دین آن را کفر می داند ، مدرنیته انسان را خدا می شمارد و دین بر این تفکر می شورد ....

سنت یا مدرنیسم :

اما گروهی که از آشتی سنت و مدرنیته ناامید شده و به این مرحله فکری می رسند (3) هر کدام بنا به اولویت های ذهنی ، سلایق و شناختی که دارند به سمت یکی از این دو گفتمان حرکت می کنند .

مختصر آن که از آن جا که از دید این جانب "اسلام" خود دارای نظام فرهنگی غنی و کارآمد و البته به نسبت جامع و کامل بوده و از طرفی دیگر مدرنیته ذاتا برای خلق و خو و طرز اندیشیدن و رفتار و کردار ما به وجود نیامده و در موارد گسترده ای با ما قابلیت انطباق عملی ندارد ( البته حساب شهرهای بزرگ جداست ، چه از دید نگارنده آن چه در این شهر ها پیاده شده است صرفا یک مدرنیزاسیون ظاهری و روبنایی و به قولی مبتذل است ) و در یک کلام کاربرد عملی و واضحی در میان ما ندارد ، به سراغ اسلام رفتن در پله اول و محک زدن آن در راستای قابلیت ها و توانایی ها و استعدادهایش در جامعه کنونی ما امری عقلانی تر و منطقی تر به نظر می رسد .

اما متاسفانه اسلام امروز ما از سه آفت بزرگ رنج می برد :

1- رکود

2- فربه شدگی ( به نام دین و به کام سنت )

3- بی معنایی

رکود :

ثابت ماندن بخش های مختلف گفتمان اسلامی و رکود علمی گسترده در آن ، شاید یکی از بزرگترین آفاتش در حال حاضر می باشد . شما به هر رشته و بخش از این گفتمان از قبیل فلسفه و کلام و فقه و ... که سری بزنید به راحتی متوجه خواهید شد که لااقل از یکی دو قرن اخیر تا کنون اتفاق چندانی در آن حیطه رخ نداده است .

فربه شدگی :

دین اسلام از همان بدو تولد در معرض استحاله و انحرافات فراوانی قرار گرفته و به نوعی می رفت تا به مانند پاره ای مذاهب دیگر به سوی آنجا که نمی بایست سوق داده شود . باورهای شخصی ، آداب و رسوم ملل مختلف در زمان های گوناگون ، دخالت های سودجویانه برخی از حکومت ها و اشخاص و پیش فرض های شخصی افرادی که به کار دین مشغول بوده و البته تمامی آنها نیز از مصونیت اخلاقی و معنوی کافی نیز برخردار نبودند و هزار دلیل دیگر ، موجب گردید تا دین در پیچ وخم های 1400 سال گذشته خود بسیار فربه تر از آنچه بوده  شده و آلوده به باورها و عقاید و خرافه هایی گردد که فی نفسه جایی در آن نداشته اند .

اگر دقت نموده باشید ، بنده گرچه تا اواسط بحث از اصطلاح سنت برای بیان منظور استفاده می نمودم اما از آنجایی که به دنبال یافتن راه حلی برای فصل قائله نزاع سنت و مدرنیسم بودم ، نامی از سنت نبرده و پیوسته از دین سخن گفتم . از دید من آن چه امروز بدان مذهب و دین گفته می شود ، سنت ماست که در واقع مذهب تنها جزئی از آن می باشد . گسترده شدن مرزهای مذهب به حدود مرزی سنت ، شاید یکی از عوامل بسیار موثر در ناکارآمدی آن به شمار رود . عقاید و باورهایی که مذهبی خوانده می شوند اما هیچ رد پایی از آنها در دین نمی توان یافت و  از سویی دیگر عقاید و باورهای مذهبی ای که به دلیل تعارض با باورهای سنتی به گوشه انزوا کشانده شده اند ، نتیجه این خلط مبحث تاریخی بوده است .

بی معنایی :

آنچه که گریبان گیر به خصوص اسلام و بالاخص در جامعه امروز ایران شده است ، بی معنایی مذهب است . مذهب در جامعه امروز ما خالی و تهی از هرگونه معنا و مفهوم و مایه ای شده و تنها به شکل یک سری قواعد آمرانه و خشک و بدون توجیه و استدلال و البته صرفا ظاهری بروز و نمود یافته است . این البته نشانه توجه بیش از حد و اندازه مذهبی که در این سالها ارائه شد به مسائل فقهی و یک سری امر و نهی توخالی و اصلاح ظاهر صرف است .

غفلت از دیگر بخش های تفکر مذهبی هم چون اخلاق و عرفان در عمل و برای فرهنگ سازی مذهبی در جامعه ، شاید علت اصلی بروز چنین وضعی شده است . بی توجهی به زمینه سازی و توجیه منطقی و عقلی مذهب و صرفا پافشاری بر یک سری نمادها و ظواهر و اصلاح ولو به اجبار آنها در راستای آنچه مذهب خوانده می شد ، اکنون چنان وضعی را بر گفتمان رایج مذهبی در جامعه مستولی کرده است که دین آرام آرام در حال پس زده شدن از سوی مومنین روزهای گذشته است .

خلاصه بحث :

هم چنان که گفته شد سالهاست که نزاع سنت و مدرنیسم در ایران ، دامن گیر اکثر محافل فکری شده است ، نگارنده در میان نظرات گوناگونی که در این میان داده می شود ، نه جانب سنت را گرفته و نه جانب مدرنیته را ، بلکه به سراغ امری متفاوت با هر دو رفته و از مذهب سخن می گوید .

اما مذهب این روزها در جامعه ایرانی دچار آفات مهمی شده است که رکود ، فربه شدگی و بی معنایی سه آفت بنیادین آن می باشد .

بی تردید اگر آنان که قصد اصلاح گری و روشنگری واقعی در دین را دارند ، باری دیگر به سراغ دین آمده و با تصفیه آن از سنت ، ایجاد پویایی و نشاط دوباره و اهتمام و توجه بیش از پیش ورزیدن به مقوله معنا ( اخلاقیات و عرفانیات ) ، رونقی دوباره به بازار عرضه آن داده و آن را از این حالت خمود و ورشکستگی نجات دهند ، می توان امیدوار بود که جامعه ایرانی متاثر از مذهب ، باری دیگر برخوردار از یک نظام مدون و به نسبت کامل گردد و دستی دوباره به سر و روی پریشان خویش بکشد . (4)

1- مطلب حاضر با توجه به مباحثات اخیر بنده با دوستان نوشته شده است ؛ از آن جایی که پاره از دوستان می خواستند نظر این جانب را در باره مسائل بنیادین بدانند ، بنده نیز در همین راستا اقدام به نگارش این مطلب نمودم ... البته ذکر این نکته لازم و ضروری است که مطلب حاضر به خودی خود چیز تازه و ابداعی و نوی به خوانندگان عرضه نمی نماید و تنها بازگویی ناشیانه و عوامانه اندیشه های دیگران است و ذکر آن ، به دلیل اولا فتح باب این قبیل مباحث در وبلاگ و ثانیا آشنایی دوستان با نظر حقیر است .

2- در این میان اندیشه های گوناگون دیگری نیز وجود دارد که اولا به دلیل سطح سواد نگارنده و ثانیا به دلیل محدودیت نگارش ، امکان بیان آنها وجود نداشت .

3- از دید نگارنده افرادی چون دکتر سروش و حتی دکتر کدیور نیز در سال های اخیر هر چه بیشتر به این سمت آمده و از افکار روزهای گذشته دوری می جویند .

4- از تمامی خوانندگان محترم به خاطر طولانی شدن کلام و سطح پایین و خودمانی آن عذر می خواهم ، به این امید که بتوان فهماند که ایرادی وجود داشته و بتوان قبولاند که باید در راه اصلاح آن گام برداشت .